Kara Gergedan Ne Demek? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından İnceleme
Kara Gergedan: Ne Anlama Geliyor ve Neden Bu Kadar Popüler?
İstanbul’da bir sabah, işe gitmek için metrobüse binerken karşılaştığım bir manzara, bu yazının temelini atmamı sağladı. Yanımda, kulaklıklarını takmış, yalnızca suratına odaklanmış bir adam vardı. O kadar derin düşüncelere dalmıştı ki, etrafındaki dünya onu pek etkilemiyordu. Ancak, birden bir arkadaşına telefonla “Kara gergedan gibi bir adam” dediğini duydum. O anda ne demek istediğini tam olarak anlayamamıştım ama sonra fark ettim ki, bu tabir günümüzün sosyal medya diline girmiş ve sıklıkla kullanılan, ironik bir söylem haline gelmiş.
Peki, kara gergedan ne demek? Bu kelime günlük dilde, çoğunlukla sosyal medya ve popüler kültürde kullanılıyor. Ancak sadece eğlenceli bir tabir olarak kalmıyor, aynı zamanda toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi büyük kavramları da içine alacak şekilde farklı anlamlar taşıyor. Bu yazıda, bu popüler ifadeyi toplumsal cinsiyet ve çeşitlilik bağlamında daha derinlemesine inceleyeceğiz.
Kara Gergedan: Aşağılayıcı Bir Söylem mi?
Bir sivil toplum kuruluşunda çalışırken, toplumsal cinsiyet eşitliği üzerine çok sayıda tartışmaya şahit oluyorum. Özellikle erkeklik üzerine yapılan eleştiriler, toplumsal söylemde zaman zaman karşılaştığımız sorunları gözler önüne seriyor. “Kara gergedan” tabiri de, aslında erkekliği, genellikle sert ve duyarsız bir şekilde tanımlayan bir söylem olabilir. Yani, toplumda erkeklerin nasıl davranması gerektiğine dair dayatılan geleneksel normları eleştirirken, bazen bu tabirle “sert, acımasız ve duyarsız erkek” tipiyle dalga geçiyoruz.
Bir arkadaşım geçenlerde, toplu taşımada karşılaştığı bir sahneyi anlatırken, “Bir adam, telefonla konuşan bir kadına dönüp, ‘Sana ne, ‘kara gergedan’ gibi konuşma’ dedi” demişti. Bu durum, kadının sosyal olarak kabul edilen alanlardan dışlanması, özsaygısının ve sesinin bastırılması gibi bir olguyu çağrıştırıyor. Hatta bu söylemin erkek egemen toplumun, kadınların sesini kesmeye yönelik bir başka yolu olduğunu düşünenler de var. Eğer bu tabir toplumsal cinsiyet eşitsizliğini yeniden üretiyorsa, bu kelimenin ne kadar zararlı olabileceğini ve hangi toplumsal yapıları pekiştirdiğini düşünmemiz gerekiyor.
Hepimizin etrafında duyduğumuz, “erkek gibi” ya da “kadınsı” gibi kalıplar, toplumsal normların ne kadar içselleştirildiğini ve insanları belirli kalıplara sokma çabalarını gözler önüne seriyor. Bir adamın “kara gergedan gibi” tabiriyle özdeşleştirilen bu sertlik, aslında erkeklik normlarının toplumda ne kadar derin kökler saldığını simgeliyor olabilir. Bu kavram, kimseyi düşündürmeden kullanılan bir ifadeyken, aslında toplumsal eşitsizliklerin yansıması olarak karşımıza çıkıyor.
Çeşitlilik ve Kara Gergedan: Toplumsal İfadelere Eleştirel Bakış
Bir sivil toplum çalışanı olarak, çeşitlilik ve farklılık üzerine çokça kafa yoruyorum. İnsanın cinsiyeti, rengi, kültürü, kimliği üzerine yapılan her tür etiketleme, çoğu zaman sınırlayıcı ve dışlayıcı olabilir. “Kara gergedan” gibi tabirler de bu dışlayıcı dilin bir örneğidir. Toplumda pek çok insanın kendini, normlara uymayan bir biçimde ifade etmesine engel olur.
Bir gün sosyal medya üzerinde denk geldiğim bir tartışmada, bir grup genç, “Kara gergedan” tabirinin nasıl, yalnızca erkekleri değil, aslında bütün insanları küçümseyen, toplumun “standart” normlarına uymayan herkese karşı kullanılan bir hakaret halini aldığını konuşuyordu. Bu, çeşitliliğin ve farklılıkların reddedilmesinin küçük ama etkili bir örneği. Oysa ki, toplumsal çeşitliliği kucaklamak, insanların birbirine saygılı bir şekilde var olabilmesi için daha olumlu ve kapsayıcı bir dil kullanmamız gerektiğini savunuyorum. Bir insana, yalnızca sertliğini tanımlayan, acımasızca etiketler yapıştırmak, ne onu ne de toplumu gerçekten geliştirebilir.
Bunu, İstanbul sokaklarında sıkça gözlemliyorum. Çeşitli kimliklere sahip bireyler, bazen sadece kim oldukları için dışlanabiliyor. Özellikle LGBT+ bireyler, kadınlar ya da farklı kültürlerden gelen insanlar, bazen bu tür tabirlerle karşılaşıyor. Bir insanın kendisini ifade etme şekli, “gelişmiş” toplumlar için ne yazık ki hâlâ etiketlenmeye devam edebiliyor. Oysa, her bireyin bir özne olarak kendi kimliğini özgürce inşa etmesi gerektiği bir toplumsal yapı, belki de gerçeğe en yakın model olacaktır.
Sonuç: Kara Gergedan ve Sosyal Adalet Perspektifinden Değerlendirme
Sonuç olarak, “kara gergedan” tabiri, sadece bir dil meselesi değil, toplumsal cinsiyet eşitsizliği, çeşitlilik ve sosyal adalet anlayışımızla doğrudan ilişkili. Bu tür ifadeler, toplumsal yapıları pekiştiren, kimseyi düşündürmeden kullanılan, bir tür dışlayıcı dil olabilir. Erkeklik, sertlik, gücün, acımasızlığın ve “erkek gibi” kalıpların normalleştirilmesi, toplumsal cinsiyet eşitsizliğine zemin hazırlar.
Daha kapsayıcı ve eşitlikçi bir toplum inşa edebilmek için dilimizi, toplumsal normları, etiketleri ve tabirleri sorgulamamız şart. Her birey, kim olursa olsun, kimliklerini özgürce inşa edebilmelidir. Bu noktada, “kara gergedan” gibi ifadeleri, yalnızca mizahi ya da küçümseyici bir şekilde kullanmak yerine, bu dilin içindeki toplumsal yapıları anlamalı ve değiştirme çabasında olmalıyız. Toplumun değişmesi, küçük ama anlamlı dilsel değişimlerle başlar.